De Expertreflex brengt korte analyses en duiding van onze ABVV-Experten bij actuele thema’s die voor jou belangrijk zijn.
Hervorming volwassenenonderwijs: ‘Een opleiding is meer dan een ingevulde vacature’

Vlaanderen hertekent zijn opleidingsaanbod. Vorige week raakte bekend dat VDAB, Syntra en het volwassenenonderwijs meer onder één regie moeten. Dat moet zogezegd leiden tot minder overlap, meer flexibiliteit en een beter resultaat voor hetzelfde geld. Maar waar zullen de efficiëntiewinsten gehaald worden?
‘Zo kort als mogelijk, zo lang als nodig.’ Met die slogan verkocht Vlaams minister van Onderwijs en Werk Zuhal Demir (N-VA) onlangs haar plannen voor het opleidingslandschap. Haar voorbeeld: een vijfenveertigjarige die zich wil omscholen, heeft geen tijd om jaren opnieuw op de schoolbanken te zitten. Op het eerste gezicht: wie kan daar tegen zijn?
Achter die slogan zit de conceptnota ‘Naar een slagkrachtig en toekomstgericht publiek opleidingslandschap. Krachtlijnen voor de hervorming en versterkte coördinatie van het aanbod’. Vlaanderen wil zijn opleidingen omvormen tot één samenhangend systeem met een centrale regisseur. Eén Vlaams kader voor programmering, financiering, personeel, infrastructuur, monitoring, toegang en kwaliteitszorg. Het is geen fusie maar wel een systeemhervorming.
De aanleiding is de uitgaventoetsing. Die stelde vast dat het aanbod rijk en divers is, maar te versnipperd, weinig transparant en zonder strategische samenhang. In 2027 gaan de eerste ‘werven’ van start. Tegen eind 2027 moet de nieuwe structuur vorm krijgen en vanaf 2028 volgt de eigenlijke hervorming. Intussen zaten VDAB, Syntra en de centra voor volwassenenonderwijs al per regio aan tafel om te bekijken waar het aanbod kan worden ‘gerationaliseerd’.
Sarah Lambrecht, adviseur bij onze studiedienst, volgt de materie op voor ons. ‘We zijn op zich niet gekant tegen verandering’, zegt ze meteen. ‘Maar ik wil wel weten wie de uiteindelijke rekening zal betalen. De regering wil meer resultaat met hetzelfde geld. Laten we de regering aan haar woord houden.’
Drie aanbieders die in dezelfde regio dezelfde opleiding geven, drie keer dezelfde dure machines met belastinggeld. Minister Demir noemt dat niet verdedigbaar.
Sarah Lambrecht: ‘Infrastructuur delen, hiaten in het aanbod wegwerken, cursisten modules laten combineren over aanbieders heen, dat zijn goede ideeën. Het eerlijke verhaal is dat het publieke opleidingslandschap gegroeid is, laag na laag, en dat niemand het ooit als één geheel heeft ontworpen.’
Dan is er toch weinig om over te discussiëren?
‘Tja, je moet vooral goed kijken naar wat er letterlijk staat. De nota wil de publieke middelen gerichter inzetten en met dezelfde middelen meer opleidingsresultaat halen. Dat klinkt niet als een besparing, maar met N-VA aan het stuur weet je maar nooit. Maar efficiëntie wordt niet gehaald door spreadsheetpolitiek. Als je als beleid overlap wegsnijdt, dan schrap je opleidingen, verhuis je of cluster je ze. Dat raakt mensen zoals lesgevers, instructeurs, cursisten die verder moeten reizen. Daar moet deze discussie over gaan.’
Is overlap altijd verspilling?
‘Nee, en dat zeggen de aanbieders zelf aan de regiotafels. Een opleiding voor werkzoekenden is iets anders dan een avondopleiding voor iemand die werkt, en het is nog iets anders dan een traject voor jongeren die uitvielen in het secundair onderwijs. Doelgroep, organisatievorm en finaliteit verschillen. In knelpuntberoepen is een dubbel of zelfs driedubbel aanbod soms net nodig, om bijvoorbeeld korte wachttijden te garanderen. En in een regio waar het openbaar vervoer dun verspreid is, is een beetje overlap soms het enige wat verschraling tegenhoudt.’
De regering wil een centrale regisseur en één Vlaams kader. Geen fusie, zegt ze. Klopt dat?
‘Formeel klopt dat. Maar als je programmering, financiering, personeel, infrastructuur, toegang en kwaliteitszorg in één kader giet, met één regisseur die richting geeft, dan is dat functioneel een integratie. Dat hoeft niet slecht te zijn. Maar daar hoort een debat bij en niet alleen een stappenplan.’
Ziet u ook winst?
‘Zeker. Vandaag kan een centrum voor volwassenenonderwijs minder snel inspelen op een concrete vraag van een bedrijf, omdat de onderwijsregelgeving dat niet vlot toelaat. Syntra en VDAB hebben die beperkingen minder. Als deze hervorming de spelers met gelijke wapens uitrust, dan is dat vooruitgang. Ook de financiering mag wat soepeler. Dat ze minder afhangt van een minimale groepsgrootte, dat gemengde groepen van werkzoekenden en werkenden mogelijk worden zonder dat één partner financieel gestraft wordt.’
Maar wie gaat dit systeem straks aansturen?
‘Wel ja, dat is de grote open vraag. De nota wil eerst onderzoeken welke organisatiemodellen mogelijk zijn, en op basis daarvan te bepalen welke instantie de regie krijgt. Prima, maar er volgen meteen andere vragen. Komen daar middelen voor? En wordt de kost van die regie meegeteld in de efficiëntieoefening? Een nieuwe regisseur boven drie bestaande organisaties geldt volgens mij toch ook als een kost. Als die betaald wordt met de winst die je haalt door aanbod te schrappen, dan gaat het geld van het klaslokaal naar de coördinatie.’
VDAB zou een meer regisserende rol kunnen krijgen? Maar daar zit men al op zijn tandvlees.
‘VDAB heeft veel expertise in het werken met externe opleiders, heeft kennis van het opleidingslandschap en het begeleiden van kwetsbare cursisten. Men bespaart blind op het domein Werk en het takenpakket van de VDAB proppen we verder vol. Ook als andere aanbieders de VDAB-opleidingen zou overnemen, moet die kennis mee, en ook dat vraagt inspanningen. Leg me eens uit hoe zoiets werkbaar blijft.’
De regie moet zich baseren op ‘competentienoden’. Vanaf 2027 komt er een jaarlijks competentiekompas.
De vraag is waarop dat kompas zich zal baseren: op de beroepskwalificaties, die door de sociale partners mee zijn uitgetekend en die mensen een erkend diploma of certificaat opleveren? Of via competentieprognoses, voorspellingen van wat bedrijven de komende jaren nodig denken te hebben?
‘Minister Demir zegt dat opleidingen moeten aansluiten bij wat mensen én bedrijven nodig hebben. Mooi. Maar als in dat kompas bijvoorbeeld de focus vooral op knelpuntberoepen en minder op algemene vaardigheden komt, dan heeft dat niet alleen gevolgen voor werknemers die hun algemene skills niet meer kunnen bijspijkeren, maar ook voor het aanbod in de opleidingsinstellingen zelf. Dat aanbod dreigt dan vooral in functie te staan van het bedrijfsleven, niet in functie van algemene ontwikkeling of sociale promotie. Dat is toch geen technisch detail.’
Ze stelt dat de ‘vraaginstrumenten’ onderbenut blijven. Wat bedoelt ze?
‘Dat zijn de instrumenten waarmee werknemers of bedrijven zelf een opleiding organiseren en laten financieren, naast het aanbod dat de overheid zelf organiseert. De nota stelt dat ze onvoldoende benut worden, maar ik vind niet waarop die vaststelling steunt. Dat is een voorafname. En dan wil ik weten wat de bedoeling is. Wil men de sectoren en de bedrijfsacademies meer aan zet laten?’
De nota laat ook onderzoeken hoe de private en sectorale opleidingsmarkt een rol kan spelen via publiek-private samenwerking.
‘Ik ken weinig pps-constructies waar de publieke kant er echt beter van geworden is. Meestal komt het neer op het collectiviseren van de kost en het privatiseren van de winst. We weten waar de N-VA zich op richt, en dat is niet bij de publieke sector.’
De nota zegt dat elke opleiding die Vlaanderen financiert moet bijdragen aan talentontwikkeling, duurzame tewerkstelling en economische weerbaarheid. Hoe kijkt het Vlaams ABVV daar naar?
‘Lees de rest van de nota en je ziet een veel engere benadering. Gericht zijn op tewerkstelling wordt het organiserende principe. Opleidingen worden afgestemd op concrete vacatures en sectornoden, trajecten worden samen met werkgevers en VDAB uitgetekend, met werkplekleren en bemiddeling naar werk erin geïntegreerd. Opleiding wordt zo een activeringsinstrument.’
Is dat erg?
‘Neen. Maar, opleiding voor volwassenen heeft toch meer dan één finaliteit. Er is een echte spanning tussen snel inzetbaar zijn en duurzaam gekwalificeerd worden. Wie na een korte module aan de slag gaat in een knelpuntberoep, is geholpen voor vandaag. Als je een volledige kwalificatie haalt, dan sta je sterker als die job over vijf jaar verdwijnt. Levenslang leren is meer dan een smalle omscholing naar een knelpuntberoep.’
Dus rationalisatie mag niet leiden tot verschraling?
‘Een principe moet je bewaken, niet alleen opschrijven. De aanbieders zelf sommen de risico’s op: langere verplaatsingen, hogere kosten, minder trajecten die naar een diploma leiden en gevolgen voor het personeel. En vooral: als het aanbod sterker focust op werkzoekenden, komen werkenden en mensen die zich willen heroriënteren onder druk. Wie vandaag naast zijn job avondles volgt om iets anders te gaan doen of om Spaans te leren, valt buiten het vizier.’
Men wil personeel en expertise ‘gedeeld inzetten’. Wat betekent dat voor wie vandaag lesgeeft bij VDAB, Syntra of in een CVO?
‘Dat weet vandaag niemand precies, en dat is het probleem. Instructeurs en lesgevers zouden tijdelijk, deeltijds of per project over organisaties heen kunnen werken. Dat kan zinvol zijn. Maar die mensen hebben elk een ander statuut, andere rechten, een andere werkgever. Wie is verantwoordelijk? Wat met hun statutaire bescherming, hun loon, hun anciënniteit? Zonder rechtszekerheid wordt flexibiliteit gewoon onzekerheid.’
Minister Demir benadrukt dat elke aanbieder zal moeten verantwoorden waarom hij apart opleidingen organiseert.
‘De regiotafels vragen zelf om duidelijke regels voor rationalisatie en om sociaal overleg. Dat overleg moet er komen vóór de beslissingen vallen, niet erna. En het moet breder zijn dan de drie aanbieders. De vakbonden, het personeel, maar ook de cursisten zelf horen aan tafel. Opvallend: in de communicatie van de minister zijn er drie belanghebbenden. De cursist, de werkgever en de belastingbetaler. De mensen die de opleidingen geven, en de sociale partners die mee het opleidingsbeleid dragen, komen er niet in voor.’
Als u minister Demir één ding mocht vragen?
‘Wel, eigenlijk drie dingen. Garandeer dat kwalificerende opleidingen die buiten de knelpuntberoepen vallen blijven bestaan, ook als er in een bepaald jaar weinig instroom is, zodat de efficiëntiedruk geen cruciaal aanbod wegveegt. Leg het tweedekansonderwijs, NT2 en geletterdheid niet in de marge van deze hervorming, maar in het centrum. En betrek de sociale partners nu, niet in 2028 als alles beslist is.’
En als dat niet gebeurt?
‘Dan hebben we straks een overzichtelijk, efficiënt systeem dat precies doet wat werkgevers vandaag vragen. Maar het mist het vermogen om mensen te helpen die net níét passen in de vacature van vandaag. En dat zijn er heel wat.’

